ალბათობა და მათემატიკური სტატისტიკა

ალბათობის თეორია არის მათემატიკის ნაწილი შემთხვევითი პროცესების და მათი მატემატიკური მოდელირების შესახებ. ალბათობის თეორიის სტანდარტული ამოცანააა მოცემული შემთხვევითი პროცესის მომცველი ცდისთვის დაადგინოს რაიმე კონკრეტული “მოვლენის” მოხდენის ალბათობა. მოცემული ცდის პირობებში ყოველ A “მოვლენას”, ხდომილებას (ე. ი. ცდის კონკრეტულ შესაძლო შედეგს) შეესაბამება გარკვეული რიცხვი P(A), 0-დან 1-მდე ინტერვალში – A ხდომილების ალბათობა (ე.ი. ცდის ამ შედეგით დასრულების ალბათობა). ისე რომ, თუ P(A) = 0, მაშინ ცდა A ხდომილებით არ დასრულდება; რაც მეტია ხდომილების ალბათობა მით მეტია ხდომილების მოხდენის შესაძლებლობა; ხოლო თუ P(A) = 1, მაშინ ცდის შედეგი აუცილებლად იქნება ხდომილება A.მაგალითად, დავუშვათ ცდა მდგომარეობს კამათლის გაგორებაში. ეს ცდა შეიძლება დასრულდეს ექვსი განსხვავებული შედეგით – გაგორდეს “ერთიანი”, “ორიანი”, “სამიანი”, “ოთხიანი”, “ხუთიანი” ან “ექვსიანი”, თითოეული მათგანი ამ ცდის ხდომილებაა და თუ კამათელი იდეალურია, თითოეულს მათგანის ალბათობა არის 1/6.კამათლის გაგორების ამოცანაში ხდომილებების ალბათობები ფაქტიურად აპრიორი ცნობილია.

არატრივიალურ შემთხვევებში ალბათობის თეორია განიხილავს ერთმანეთთან ამა თუ იმ წესით დაკავშირებული ხდომილებებს. მოცემული A და B ხდომილებების საშუალებით შეიძლება განიმარტოს ახალი ხდომილებები, გაერთიანება AB და თანაკვეთა AB. AB არის ხდომილება, რომელსაც ადგილი აქვს მაშინ და მხოლოდ მაშინ თუ ადგილი აქვს ან A ან B ხდომილებას. AB არის ხდომილება, რომელსაც ადგილი აქვს მაშინ და მხოლოდ მაშინ როდესაც A და B ხდომილებები ერთდროულად ხდებიან. სრულდება ტოლობა: AB = P(A) + P(B)AB. ალბათობას იმისა, რომ “A მოხდება, თუ B მოხდა” ეწოდება A ხდომილების პირიბითი ალბათობა B–ს მიმართ. თუ A მოვლენის პირიბითი ალბათობა მოცემული B-თი იგივეა რაც A-ს (უპირობო) ალბათობა P(A), მაშინ A და B დამოუკიდებელი ხდომილებებია. დამოუკიდებელი ხდომილებებისთვის ადგილი აქვს ტოლობას:P( AB )= P(A)P(B). თანამედროვე ალბათობის თეორია ემყარება აქსიომატურ სისტემებს. ამ გზით ხერხდება ალბათობის თეორიის ამოცანების ზუსტი მათემატიკური ფორმულირება და შესაძლებელი ხდება მათ გადასაჭრელად მძლავრი მათემატიკური აპარატის გამოყენება.

გააგრძლეთ კითხვა more -ზე ერთხელ კლიკით

აქსიომატური ალბათობის თეორია

ისევე როგორც თანამედროვე მათემატიკის ყველა სხვა დარგი ალბათობის თეორიაც ყალიბდება სიმრავლეთა თეორიის ენაზე და ეფუძნება აქსიომებს. ალბათობის თეორიისადმი აქსიომატური მიდგომა პირველად შემოიტანა ანდრეი კოლმოგოროვმა 1930–იან წლებში. აქსიომატური ალბათობის თეორიისთვის პრინციპული ცნებაა ალბათობის სივრცე, აქსიომებს რომელსაც იგი აკმაყოფილებს ეწოდება კოლმოგოროვის აქსიომები.

ალბათობის სივრცე არის სამეული (Ω,Σ,P) სადაც:

  • Ω არის სიმრავლე;
  • Σ არის Ω–ს ქვესიმრავლეების σ-ალგებრა;
  • P არის ზომა Σ σ-ალგებრაზე, ისეთი რომ P(Ω) = 1.

Ω–ზე უნდა ვიფიქროთ როგორც გარკვეული შემთხვევითი პროცესის ყველა შესაძლო შედეგის ერთობლიობაზე. მის ელემენტებს ეწოდება ელემენტარული ხდომილებები. Σ–ის ელემენტებს ეწოდება ხდომილებები. თითოეული A ხდომილება Σ–დან შედგება გარკვეული ელემენტარული ხდომილებებისაგან. P ზომას ეწოდება ალბათობა, იგი ნებისმიერ A ხდომილებას Σ–დან უსაბამებს რიცხვს P(A)–ს [0, 1] ინტერვალში. მაგალითად ორი კამათელის გაგორების შემთხვევაში ელემენტარული ხდომილება შეიძლება აღინიშნოს წყვილით (x,y), სადაც x და y შესაბამისად პირველ და მეორე კამათელზე მოსული რიცხვებია. ამ შემთხვევაში Ω შეიცავს 36 ელემენტარულ ხდომილებას. ხდომილება A – “ერთ კამათელზე მაინც მოვა ექვსიანი” მოიცავს 11 ელემენტატული ხდომილებას (1, 6), …, (6, 6), (6, 5),…, (6, 1). ამრიგად ამ შემთხვევაში P(A) = 11 / 36. თუ Ω თვლადი სიმრავლეა Σ როგორც წესი არის Ω–ს ყველა ქვესიმრავლის სიმრავლე. ზოგად შემთხვევაში Ω არათვლადი უსასრულო სიმრავლეა. ალბათობის თეორიაში ცდის შედეგთან დაკავშირებულ რიცხვს შემთხვევითი სიდიდე ეწოდება. მაგალითად ორი კამათლის გაგორების მაგალითში ორივე კამათელზე მოსული რიცხვების ჯამი არის შემთხვევითი სიდიდე. ფორმალურად შემთხვევითი სიდიდე არის Ω–ზე განსაზღვრული ზომადი ფუნქცია. ალბათობის თეორიის ამოცანები უკავშირდება ამა თუ იმ შემთხვევით სიდიდის გამოკვლევას.

დარგის წარმოშობა დაკავშირებულია 17–ე საუკუნეში გალილეო გალილეის, პიერ ფერმის და ბლეზ პასკალის შედეგებთან. შემდეგ განივითარდა მუავრის ლაპლასის პუასონის შრომებით. 19–ე საუკუნიდან აღსანიშნავია ჩებიშევის, ხინჩინის, კოლმოგოროვის, ფრეშეს, ბორელის, კრამერის და სხვათა წვლილი.

მათემატიკური სტატისტიკა

მათემატიკური სტატისტიკა – მათემატიკის ნაწილი, რომელშიც განხილული ამოცანები მომდინარეობს ძირითადად სტატისტიკიდან. ამ ამოცანების შესასწავლად მათემატიკური სტატისტიკა იყენებს ალბათობის თეორიას და მათემატიკის სხვა დარგებს.

About these ads

1 Comment

Filed under საინტერესო Online

One response to “ალბათობა და მათემატიკური სტატისტიკა

  1. Anonymous

    tu icit sad vnaxo cxrilebi xi kvadratis da magati :D

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s